هر روز در بندرعباس در خياباني که به "خيابان اوپک" معروف شده، ده ها فروشنده با پيت هاي پلاستيکي پر از بنزين بازار سياه، در حال چانه زدن با راننده هاي گرفتار بر سرقيمت بنزين اند.
ايران چهارمين کشور بزرگ توليد کننده نفت دنياست و دولتش از سال گذشته به اميد قطع سوبسيد دولتي، بنزين را جيره بندي کرده است. اين موجب ايجاد يک بازار سياه پررونق بنزين براي مردم مايوس از سياست هاي اقتصادي محمود احمدي نژاد- رييس جمهور تندرو- در سراسر کشور شده است.
بازار سياه بنزين در تهران و ساير شهرها در اطراف پمپ هاي بنزين متمرکز شده است؛ جايي که راننده ها مخصوصاً در هنگام شب به دارندگان بنزين مازاد، نظير تاکسي ها و وانت دارها، مراجعه مي کنند.
اما در بندرعباس، اين شهر بندري در حاشيه خليج فارس و در بلواري که به قدرداني از سپاه پاسداران ايران نام بلوار پاسداران را به خود گرفته است، بازار سياه گسترده اي در روز روشن برپاست. نام مستعار "خيابان اوپک" هم پوزخند تلخي به اين واقعيت است که کشوري که زماني پيشرو و بنيانگذار اوپک [سازمان کشورهاي توليد کنندگان نفت] بود حالا به جيره بندي بنزين دست زده است.
جابر دهقاني، يک فروشنده 27 ساله در حاليکه با ظرف هاي پلاستيکي در کنار جاده ايستاده است مي گويد: "هر راننده تاکسي يا هر کسي که به بنزين احتياج دارد، مي داند خيابان اوپک کجاست. من خوشحالم، تعداد مشتري هاي من روز به روز زيادتر مي شوند."
ايران روزانه 2/4 ميليون بشکه نفت خام توليد مي کند که 5/2 ميليون بشکه از آن را به کشورهاي ديگر مي فروشد. به اين ترتيب ايران دومين توليد کننده بزرگ اوپک محسوب مي شود. معذالک ايران به خاطر کمبود پالايشگاه، مي بايست سالانه 3 ميليارد دلار براي واردات بنزين مصرفي در داخل هزينه کند.
در اين کشور 7 ميليون وسيله نقليه شخصي وجود دارد که مشمول استفاده از بنزين يارانه اي هستند. دولت در حال حاضر اين بنزين را با حجم محدود و از طريق سهميه بندي در اختيار گذاشته است.
اين وضعيت جديد از ماه مي با کاهش 25 درصدي از ميزان يارانه ها آغاز شد و رقم بنزين از 30 سنت براي هر گالون به 38 سنت افزايش يافت. سپس در ماه ژوئن سهميه بندي اصلي به اميد کاهش تقاضا آغاز شد. دولت اميدوار بود از محل کاهش اين يارانه ها، سالانه ميلياردها دلار صرفه جويي کند.
دولت اين امکان را داشت که يارانه را به مقدار بيشتري کم کند اما اين اقدام به قيمت کاهش زياد محبوبيت دولت تمام مي شد. تنها افزايش محدودي در بهاي بنزين در ماه مه، بروز ناآرامي و حملات به پمپ بنزين ها را موجب شده بود. بنابراين افزايش اندک بهاي بنزين و برقراي جيره بندي به عنوان راه حل انتخاب شد.
اين سيستم عامل خشم بسياري از ايراني ها شده است. مردم در عين حال بايد با عوارض افزايش تورم و کمبود سوخت گرمايي در زمستان سرد هم دست و پنجه نرم کنند که تا کنون موجب کشته شدن 60 نفر از سرما شده است.
احمدي نژاد در سال 2005 با شعارهاي عوامگرايانه به قدرت رسيد. او قول داده بود درآمد نفت را پاي سفره هاي مردم مي آورد، به مردم فقير کمک مي کند و بيکاري را ريشه کن مي کند. تصور مي شود رشد بيکاري تا حالا به 20 درصد افزايش يافته باشد. در زمان دولت او، بهاي مسکن و مايحتاج اساسي به طرز چشمگيري افزايش يافته است.
اين باعث رشد فزاينده نارضايتي ها از او شده و آتش انتقادات را شعله ور ساخته است.
بعضي منتقدان ايراني مي گويند احمدي نژاد بايد از صرف اين همه وقت براي رويارويي با غرب بر سر برنامه هسته اي دست بردارد و فکري به حال مديريت اقتصادي کشور کند. خيلي ها هم جيره بندي را يک ابزار اقتصادي نمي دانند بلکه آنرا پيش آگهي از تحريم هاي اقتصادي احتمالي و بيشتر سازمان ملل تلقي مي کنند.
سهميه بندي بنزين در ابتدا به هر راننده شخصي حق برخورداري از 26 گالون سوخت در ماه با قيمت 38 سنت را داده بود. براي راننده هاي تاکسي نيز در ابتدا سهميه 211 گالون در ماه با قيمت مشابه در نظر گرفته شده بود.
درماه دسامبر سهميه بنزين راننده هاي شخصي کمي افزايش يافته و به 32 گالون در ماه رسيد. سهميه تاکسي دار ها هم ، احتمالاً در تلاش براي مقابله با بازار سياه، به 106 گالون در ماه تقليل داده شد.
با اين حساب هر گونه معامله بنزين در خارج از محدوده اين سهميه ها مي بايست با قيمت آزاد و در بازار سياه اتفاق بيفتد.
جبار مي گويد او بنزين را از کساني که به همه سهميه شان احتياج ندارند به قيمت حدوداً 60/1 دلار براي هر گالون مي خرد. او سپس بنزين را با قيمتي بين 80/2 تا 80/4 دلار براي هر گالون مي فروشد.
دولت تا اينجا مدعي است که سهميه بندي، مصرف بنزين را معادل 5 ميليون گالون کاهش داده و به 16 ميليون گالون در روز رسانده است.
در اين اوضاع و احوال بازار سياه در حال رونق بيشتر است. مانند خيلي از معاملات غيرقانوني ديگر، از جمله مشروب و رسيورهاي ماهواره اي و سي دي، ممکن است مقامات با آن کنار بيايند. البته آنها اخيراً به چند پمپ بنزين حمله کردند و کارکنان آنها را بازداشت کرده اند.
در بندر عباس ايجاد بازار سياه امري طبيعي است. اينجا شهر مهم بندري است که به تنگه هرمز مشرف ست. اين تنگه محل عبور يک پنجم نفت مورد نياز دنيا از خليج فارس است. ساکنان اين شهر حتي براي مسافت هاي کوتاه هم از وسيله نقليه استفاده مي کنند زيرا راه رفتن زير گرمايي که گاه تا 100 درجه هم مي رسد، بسيار طاقت فرساست.
اين شهر در 870 مايلي جنوب تهران واقع شده و روزانه شاهد عبور 6000 کاميون حامل کالا از کشتي هاي پهلو گرفته در بندر به مقصد سراسر کشور است. بندرعباس همچنين در سر راه يک گذرگاه تاريخي تجاري به کمک لنج ها در خليج فارس است.
صالح سروري، يک مرد بلند قد و آفتاب سوخته 40 ساله در حالي که به لبه قايق موتوري اش تکيه داده، مي گويد: "بنزين بازارسياه عمدتاً از سهميه زيادي که دولت به صاحبان قايق ها داده تامين مي شود. اين قايق ها فاصله ميان جزاير را در تنگه هرمز مي پيمايند.
او گفت: "از آنجا که اين قايق ها هر روز سفر نمي کنند، بنزين اضافي شان را به دلال ها مي فروشند."
مصطفي توسلي، که 9 ماه بعد از پايان خدمت نظام وظيفه اش هنوز کاري پيدا نکرده است، مي گويد الان پول خوبي درمي آورد. او از صبح تا شب با فروش بنزين در بازار سياه روزي 45 دلار درآمد دارد. يک کارگر معمولي در روز فقط يک سوم اين مقدار درآمد دارد.
منبع: سانفرانسيسکو کرونيکل، 28 ژانويه