اطلاعات موثق از شرکت مخابرات و تلفن سيار ايران حکايت از حقيقت غريبي مي کند: روزانه 20 ميليون پيام کوتاه- SMS يا به قول ديگر پيامک- در کشور ارسال مي شود. ساعات اوج اين ارسال ها هم بين ده شب تا يک صبح است. ممکن است اين ساعات از شبانه روز براي نشستن و فرستادن پيامک عجيب به نظر برسد اما آمار نشان مي دهد که چگونه سرويس پيام کوتاه توسط مردم دستمايه دور زدن حکومت شده است.
جوانان ايراني در حاليکه محافظه کاران مذهبي حاکم بر کشور در خواب فرو رفته اند، به ارسال پيام هاي جسورانه طنزآلود و مخالفت آميز مشغول اند.
استفاده از پيامک به يک پديده همه گير تبديل شده و بسيار بيشتر از چيزي که به نظر مي رسد، شبکه اجتماعي نامريي اما پر سر و صدايي را تشکيل داده است. هدف از برقراري اين سيستم، فرستادن خبرهاي کوتاه بوده اما حالا تبديل به وسيله برملا کردن مسايل سياسي و فرهنگي و پر کردن خلاء رسانه ها و ابزار ارتباطي آزاد شده است.
ارسال پيامک اکنون ابزار بالقوه پخش اطلاعات، اظهارات روشنگرانه و بيشتر از همه اينها جوک هاي سياسي قلمداد مي شود. اين سرويس بدون وجود سانسور يا قيد و بندهاي ديگر، به مردم اجازه مي دهد هنجارها را زير پا گذاشته و به حکومت انتقاد کنند يا اينکه کمي با يکديگر گپ بزنند و تفريح کنند.
در جريان انتخابات رياست جمهوري سال 2005، جامعه ايران عميقاً دچار دسته بندي شد. در همين دوران بود که پيامک هاي مختلفي که از تهران ارسال مي شد ظرف چند ساعت با فرستاده شدن به بقيه از مرزهاي استاني گذر مي کرد.
چند روز بعد از جيره بندي بنزين در تابستان گذشته، يک پيامک تمام کشور را درنورديد. اين پيام طنزي بود به اين مضمون: "از احمدي نژاد پرسيدند مردمي که بنزين ندارند سوار چه چيزي شوند؟ او جواب داد بايد سوار 17 ميليون نفري شوند که به او راي داده اند."
اين پيامک به زودي سر از وبلاگ ها درآورد و تا خاک خوزستان، تبريز، اصفهان و تهران رسيد. صداي آمريکا هم به آن اشاره کرد و مورد توجه ابراهيم نبوي، طنزپرداز صاحب نام مقيم خارج از کشور، هم قرار گرفت.
موضوع ديگر مورد علاقه مردم در اين پيامها، مساله هسته اي است. در زماني که همه رسانه هاي دولتي شعار معروف "انرژي هسته اي حق مسلم ماست" را به طور شبانه روزي تکرار مي کردند، جوانان ايراني دوستان خود را با ارسال پيامک از خواب نازشان بيدار مي کردند. هر کسي که با بوق دريافت پيام از تلفن همراهش از خواب بيدار مي شد با اين پيامک روبرو مي شد: "ببخشيد که اين وقت شب شما را از خواب بيدار کردم، موضوع خاصي نبود، فقط مي خواستم بگويم که انرژي هسته اي حق مسلم ماست."
چند روز بعد از دستور احمدي نژاد به استفاده از خرما به جاي قند در کنار چاي در ادارات دولتي، يک پيامک ديگر راهي بازار شد: "تصميم گرفته شده از خدمتگذاران جامعه با چاي و خرما پذيرايي شود... زيرا هم انرژي دارد و هم هسته."
احمدي نژاد هم که رابطه مشکل و رو به وخامتي با جوانان دارد هم يکي از اصلي ترين سوژه هاست. سياستمداران ديگري نظير اکبر هاشمي رفسنجاني هم در اين ميان بي نصيب نمانده اند.
دکتر بابک خبيري، يک کارشناس روابط اجتماعي، گفت سرويس پيام کوتاه يکي از معدود ابزارهاي بيان نظرات و انتقادات است که مشمول محدوديت ها نشده است.
او گفت: "لازم نيست براي دانستن نظرات مردم، نبض جامعه را با گذاشتن انگشت خود روي شريان آن پيدا کنيد. کافي است پيامک هاي روزانه را جمع بندي و تحليل کنيد."
جامعه ايران در ايجاد يک سيستم نانوشته اما قدرتمند اجتماعي دچار چنان پيشرفتي شده که گاهي اوقات، انتشار پيامک ها قبل از برملا شدن "اصل" خود خبر صورت مي گيرد.
ظرف ماههاي گذشته اين سيستم خبرساني، پيام هايي در مورد سخنراني احمدي نژاد در دانشگاه کلمبيا، تحرکات جديد در پوشش حجاب و محدوديت هاي اجباري براي زنان جوان و انتشار اوراق سهام عدالت ميان مردم فقير تحت عنوان عدالت دولتي در مساله خصوصي سازي، در جامعه منتشر شده است.
چند ماه پيش و بدنبال طرح الزام حجاب، شايع شد پليس مشغول بازرسي از محتويات تلفن همراه جوانان است. در ماه آگوست، روزنامه ايران خبر از متهم شدن يک نفر به "نگهداري و ارسال پيامک هاي غير اخلاقي" از تلفن همراهش داد.
اين خبر براي مدتي جوانان را در مورد ارسال پيامک هايي از اين دست، به فکر فرو برد. اما پس از آنکه رسانه ها به وجود چيزي به نام "پليس تلفن سيار" اعتراض کردند و پليس وجود آنرا انکار نمود، اوضاع به حال عادي بازگشت.
آرش، يک جوان 18 ساله، مي گويد: "اگر قرار باشد پسرها را بر اساس موضوع پيامک هايشان بگيرند، در اينصورت هر جواني که تلفن همراه دارد را بايد دستگير کنند."
دخترها بيشتر پيامک هايي را ترجيح مي دهند که مضمون طنزآلود يا عاشقانه داشته باشد. يک پيامک مرسوم اين است: "قانون چهارم نيوتن مي گويد زمين جاذبه ندارد. سيب به سمت تو مي افتد چون تو تنها جاذبه زمين هستي."
هيدا، يک دختر 19 ساله که ساکن شمال تهران است، مي گويد آخرين پيامکي که گرفته اين است: "گوسفندي قرص اکستازي مي خورد، تاکسي مي گيرد و مي گويد مرا به کشتارگاه ببر."
کار ديگري که اين پيام هاي کوتاه انجام مي دهد، پخش شايعات است. در ماه هاي گذشته شايعات و اخبار زيادي ارسال شد که واکنش هاي گسترده اي را به همراه داشت. روز اول جيره بندي بنزين پيامي ارسال شد که سهميه بندي به خاطر صف هاي چند کيلومتري خارج پمپ بنزين تا 24 ساعت به تعويق افتاده است. اين پيام حتي به دوردست ترين روستاها هم رسيد.
معمولاً سوژه پيام بر اساس چيزهايي انتخاب مي شود که براي جوانان جذاب به نظر مي رسد. ثابت شده است که اخبار حقوق بشر يا زندانيان سياسي چندان محبوب نيستند. اما وقتي يکي از امامان جمعه در خوزستان به اشتباه اعلام کرد ما بمب هسته اي مي خواهيم نه انرژي هسته اي، اين پيام به چهارگوشه ايران ارسال شد.
اوايل سال جاري اخباري از تلاش دولت براي کنترل پيام هاي کوتاه و تشکيل "پليس تلفن همراه" به گوش رسيد. اما با گذشت چند ماه هيچ نقطه نظري در اين مورد اعلام نشده است.
به نظر مي رسد سياست رسمي کشور کنار آمدن با پديده پيام کوتاه باشد، هر چند پيامک ها بيانگر يک چالش مستقيم با رسانه انحصاري دولت و محدوديت هاي سياسي و اجتماعي موجود در جامعه است.
ارسال پيامک در ايران تعبيري از تلاش مردم براي آزادي بيان درباره سياست و شکستن هنجارهاي اجتماعي موجود و دادن رنگ و بوي عاشقانه به زندگي است. در اين دنياي مجازي، همه چيز هست. دختري مي گفت مي خواهم مهريه ام، 1400 ليتر بنزين و سه کارت هوشمند بنزين باشد. ديگري هم کت کرم رنگ معروف احمدي نژاد را مسخره مي کند.
در اين گوشه از زندگي هيچ چيز از گزند انتقاد و تمسخر در امان نيست.
منبع: ميدل ايست آنلاين – 23 ژانويه 2008